Przejdź do treści
Strona główna Filmoteki Narodowej
A K T U A L N O Ś C I

A K T U A L N O Ś C I

2019-04-30

Stanisław Moniuszko (1819–1872) w kinematografii i zbiorach FINA

Moniuszko udaje się w Święto Trąbek do synagogi w Wilnie, by posłuchać kantora Yoela Davida Strashunsky’ego. Między ubogim kantorem a uznanym kompozytorem zawiązuje się współpraca, która nie jest dobrze widziana. Moniuszko przygotowuje premierę nowej opery „Halka” w Operze Warszawskiej i proponuje Yoelowi rolę. Co jest ważniejsze? Powinność wobec wspólnoty czy sława?

Tak rysuje się treść filmu „Overture to Glory” z 1940 roku w reżyserii Maxa Nossecka. Scenariusz (Dymow–Glatsztejn–Nosseck) powstał na podstawie sztuki teatralnej Marka Arnsztejna „Der Vilner Balebesl”, która jako „Pieśniarze” (napisana po polsku) po raz pierwszy była wystawiona w 1902 roku w Łodzi. Muzykę do filmu napisał Aleksander Olszanecki, kompozytor znanej piosenki „Miasteczko Bełz”. Moniuszkę zagrał John Mylong, w postać kantora wcielił się Mojsze Ojszer – kantor z sześciopokoleniową tradycją śpiewaczą, aktor teatru żydowskiego. W filmie wykonał z towarzyszeniem fortepianu pieśń „Szumią jodły na gór szczycie” z IV aktu opery „Halka” Moniuszki. Chociaż „Overture to Glory” to jedno z ostatnich dzieł kinematograficznych zrealizowanych w Stanach Zjednoczonych w jidysz, Ojszer arię Jontka zaśpiewał po polsku.

Filmy

W zbiorach Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego znajduje się biograficzno-historyczny film „Warszawska premiera” w reżyserii Jana Rybkowskiego z 1950 roku, według pomysłu Miry Zimińskiej, współzałożycielki Zespołu Pieśni i Tańca „Mazowsze”. Film, podobnie jak „Overture to Glory”, dotyczy wystawienia „Halki”, jednak w zupełnie innym kontekście – trudności z wystawieniem dzieła. Co ciekawe, hrabinę Kalergis, która umożliwiła Moniuszce wystawienie „Halki”, gra Nina Andrycz, żona ówczesnego premiera Józefa Cyrankiewicza. Według magazynu „Film” (nr 12, 1951) treścią „Warszawskiej premiery” jest zwycięstwo polskiej muzyki na narodowej scenie operowej.

PKF1/51, fragment zdjęć do filmu „Warszawska premiera"

W rodzimej kinematografii ciekawym przykładem zupełnie innego wykorzystania dzieła Moniuszki jest film dokumentalny Andrzeja Munka z 1952 roku „Poemat symfoniczny »Bajka« Stanisława Moniuszki. Koncert w Klubie Fabrycznym Zakładów »Ursus«”. W książce „Od Munka do Maślony” Barbara Hollender opisuje kulisy powstania filmu. Pomysł na uwiecznienie koncertu został skrytykowany w Urzędzie Rady Ministrów jako zbyt burżuazyjny. Wobec tego Munk postanowił uratować swoją koncepcję, nadając jej – odpowiedni do założeń socrealizmu – robotniczy charakter. Wynajął salę klubu zakładów „Ursus”, sprowadził robotników jako audytorium, a także... komików. Następnie zmontował zarejestrowane reakcje publiczności z wykonaniem uwertury symfonicznej „Bajka”. Grała Orkiestra Filharmonii Warszawskiej pod dyrekcją Witolda Rowickiego.

W zbiorach FINA znajdują się dwie z trzech przedwojennych ekranizacji „Halki” oraz „Straszny dwór” z 1936 roku w reżyserii Leonarda Buczkowskiego. Na szczególną uwagę zasługuje rekonstrukcja cyfrowa „Halki” w reżyserii Konstantego Meglickiego z roku 1929, udźwiękowionej w 1932 roku, której repremiera odbyła się trzy lata temu.

fragment filmu Halka (1929)

Drugą zachowaną wersję „Halki” wyreżyserował Juliusz Gardan w 1937 roku. Choć nad opracowaniem muzycznym czuwali znakomici kompozytorzy Roman Palester i Feliks Rybicki, dialogi napisał Jarosław Iwaszkiewicz, a kierownictwo artystyczne objął Leon Schiller, film nie spotkał się z przychylnym przyjęciem krytyków. W Jontka wcielił się Władysław Ladis – młodszy brat Jana Kiepury – który zaśpiewał również partie Jontka w filmie Meglickiego. Rolę Halki zagrała Lili Zielińska, ale arie wykonała Ewa Bandrowska-Turska.

Nagrania i audycje radiowe

FINA dysponuje także szeregiem nagrań utworów Moniuszki, począwszy od lat 50. Wśród wielu wersji „Prząśniczki” można znaleźć ciekawostki, jak nagranie rozrywkowego opracowania instrumentalnego z 1970 roku autorstwa Czesława Majewskiego czy wersję na ksylofon i orkiestrę mandolinową z 1969 roku. Wyróżnić trzeba nagranie „Trenów” (VI i X) do słów Jana Kochanowskiego w opracowaniu Henryka Debicha w wyjątkowym wykonaniu Andrzeja Hiolskiego z 1987 roku. W FINA znajdują się również audycje radiowe, m.in. z Radio France Internationale. W jednej z audycji Marc Minkowski opowiadał o tym, jakim odkryciem była dla niego muzyka Moniuszki – zwłaszcza uwertury. Dyrygent mówił to w roku 2006, a więc kilka lat przed premierą „Halki” pod jego batutą.

Kamil Staszowski

Plakaty

Galeria plakatów filmowych: 2019 Rokiem Stanisława Moniuszki

Kroniki

PKF25/53 Fragmenty "Halki" Stanisława Moniuszki wystawianej w Operze Warszawskiej, 1953

PKF52/51 Fragmenty przedstawienia Moniuszki „Straszny dwór”, Zakłady Mechaniczne „Ursus", 1951

Fotosy

„Halka” (1913)

„Halka” (1929), reż. Konstanty Meglicki

„Straszny dwór” (1936), reż. Leonard Buczkowski

„Halka” (1937), reż. Juliusz Gardan

„Warszawska premiera” (1950), reż. Jan Rybkowski

Nitrofilm

„Halka” (1929), reż. Konstanty Meglicki

  • materiały FINA

    źródło: gapla.fn.org.pl
  • Warszawska premiera (1950), reż. Jan Rybkowski, fot. Wojciech Urbanowicz

    źródło: Fototeka FINA