Przejdź do treści
Strona główna Filmoteki Narodowej
A K T U A L N O Ś C I

A K T U A L N O Ś C I

2017-10-09

Książki o Andrzeju Wajdzie w zbiorach FINA

Rok temu, 9 października 2016, pożegnaliśmy wybitnego reżysera polskiego kina Andrzeja Wajdę, dzięki któremu polska kinematografia zyskała zainteresowanie na całym świecie. O popularności dorobku artystycznego Wajdy oraz jego międzynarodowym uznaniu świadczy m.in. liczba wydanych w Polsce i zagranicą publikacji książkowych oraz wydawnictw albumowych poświęconych zarówno samemu Wajdzie, jak też jego poszczególnym dziełom filmowym, teatralnym oraz plastycznym.

W zbiorach biblioteki FINA znajduje się największa w Polsce kolekcja ponad 70 książek polsko i obcojęzycznych na temat tego wyjątkowego artysty, która stale się powiększa. Są to książki różnorodne: biografie, w których na pierwszym planie znalazły się wydarzenia z życia reżysera, monografie sumujące jego dorobek, publikacje skoncentrowane na poszczególnych zagadnieniach, takich jak adaptacje filmowe, teatralne lub inspiracje plastyczne w filmach Wajdy, książki pokonferencyjne, wydawnictwa poświęcone najważniejszym filmom w jego dorobku pisane z zamiarem ich promocji lub osadzenia w różnych kontekstach, nowele filmowe i scenariusze filmów, książki towarzyszące przeglądom, retrospektywom i wystawom, jak też autobiografie, kompilacje wywiadów z Wajdą, jego korespondencja oraz albumy.

Monografie

Pierwsze publikacje na temat Andrzeja Wajdy ukazały się w połowie lat 60. Były to głównie monografie twórczości czterdziestoletniego wówczas reżysera – co ciekawe pierwsza książka powstała  dla zachodniego odbiorcy. W  1964 roku w prestiżowej francuskiej  serii „Cinema d’aujourd’ hui”, prezentującej sylwetki „największych autorów filmowych, architektów obrazu i ruchu, twórców języka filmowego naszych czasów” (jak informowała okładka) monografia Wajdy  autorstwa Hadelina Trinona ukazała się z numerem 26. Filmy zrealizowane przez reżysera (z „Miłością dwudziestolatków” włącznie) zostały w niej omówione pod kątem wybranych, za każdym razem innych  elementów języka filmowego, takich jak styl, przestrzeń, symbolika, plastyka obrazu, dramaturgia , aktorstwo oraz konteksty. Omówienia zostały poprzedzone krótkim wprowadzeniem do kina polskiego. Książkę uzupełnia wybór tekstów o Wajdzie z pism „Cinéma” i „Le Monde” oraz obszerne wypowiedzi Bolesława Michałka.

Zaledwie rok później w Moskwie ukazała się kolejna monografia Wajdy, autorstwa Mirona Czernienko, wielkiego znawcy polskiego kina i przyjaciela Polaków, obejmująca już „Popioły”.

W Polsce pierwsza monograficzna książka na temat reżysera została opublikowana w 1969 roku jako pozycja 6. w serii Biblioteka „X muza” pod red. Aleksandra Jackiewicza. Zdaniem autorki Barbary Mruklik o wyjątkowej roli reżysera w polskiej kinematografii zadecydował „klimat emocjonalny, a także poruszenie umysłów, które towarzyszy pojawianiu się na ekranach kolejnych filmów Wajdy” – twórcy bardzo polskiego, a także romantycznego. Omówienia filmów kończą się na „Wszystko na sprzedaż”, ale publikacja dotyczy również inscenizacji telewizyjnych i teatralnych artysty.

Wymienione tutaj książki monograficzne stanowią pierwsze syntezy twórczości Andrzeja Wajdy i były pisane ze świadomością, iż za wcześnie na podsumowania dokonań reżysera, będącego wówczas w pełni sił twórczych. Jednocześnie każdy kolejny film potwierdzał rosnącą rangę Wajdy oraz jego wyjątkowe znaczenie dla polskiej kinematografii. Większość tych monografii zachowuje porządek filmowy, zaś biografia reżysera stanowi zaledwie tło dla twórczości.

W 1972 roku ukazała się hiszpańskojęzyczna publikacja „Andrzej Wajda: testigo y consciencia de una generacion”, która towarzyszyła przeglądowi twórczości Wajdy w ramach XVII Tygodnia Międzynarodowego Kina, obchodzonego w Valladolid. Przy tej okazji odbyła się debata z udziałem filmoznawców i filmowców z Hiszpanii, Włoch, Argentyny oraz Polski, reprezentowanej przez Bolesława Michałka i Krzysztofa Toeplitza, jak też samego Wajdę. Książka zawiera obszerne refleksje gości debaty na temat Andrzeja Wajdy jako świadka pewnego pokolenia.

W serii poświęconej twórcom filmowym anglojęzycznego wydawnictwa The Tantiny Press w 1973 roku została wydana książka o reżyserze zatytułowana „The cinema of Andrzej Wajda” autorstwa Bolesława Michałka (w tłumaczeniu Edwarda Rotherta), obejmująca dorobek Wajdy włącznie z „Weselem”. Artysta zyskał w niej miano „niewątpliwie największego polskiego reżysera filmowego”, który inspirację czerpie ze skomplikowanych, dramatycznych i często mało znanych zagranicą wydarzeń z historii Polski, szczególnie z okresu II wojny światowej. Dlatego tak ważne jest zrozumienie tego zaplecza oraz reprezentatywność Wajdy dla pewnego pokolenia twórców.

Monografie Wajdy ukazały się ponadto w języku węgierskim (w 1975 roku autorstwa Bikácsy Gergely’ego) oraz niemieckim w serii Reihe Film jako tom 23 (autorzy: Klaus Eder, Klaus Kreimeier, Maria Ratschewa, Bettina Thienhaus).

W 1981 roku we Francji została wydana także książka Jean-Luca Douina „Wajda”, zawierająca rozdział „Wajda i polski los”, rozmowę z reżyserem na temat jego historii życia, uwarunkowanej w dużej mierze wydarzeniami historycznymi, jak też realizowanych filmów, oraz dłuższe omówienia poszczególnych filmów uzupełnione głosami krytyki francuskiej (do „Człowieka z żelaza” włącznie) i przedruk dwóch rozmów z Wajdą z 1980 roku.

Wyczerpującą książkę biograficzną o artyście „Wajda: portret mistrza w kilku odsłonach” Tadeusza Lubelskiego w 2006 roku opublikowało Wydawnictwo Dolnośląskie w serii „A to Polska właśnie”. Bogato ilustrowany tom, w którym znalazły się liczne reprodukcje zdjęć i dokumentów z archiwum artysty oraz ikonografia jego twórczości, ukazuje historię życia reżysera, w tym przede wszystkim jego szeroką działalność artystyczną (głównie kino, ale też malarstwo, teatr, realizacje telewizyjne), jak też publiczną.

Obszerną książkę monograficzną w języku angielskim na temat kina Wajdy zatytułowaną „Andrzej Wajda: history, politics and nostalgia in Polish cinema” napisała w 2006 roku Janina  Falkowska, profesor filmoznawstwa. Publikacja przedstawia ewolucję artystyczną reżysera na przestrzeni lat z podziałem na dekady. Autorka akcentuje szczególnie historyczne, społeczne oraz polityczne konteksty dzieł Wajdy, prezentując jego filmy jednocześnie na tle głównych ruchów artystycznych i filmowych w Polsce. Książka powstała w dużej mierze w oparciu o bogate materiały zgromadzone przez artystę w Centrum Manggha.

Książki zbiorcze

Echem debaty na temat różnorodnych dokonań artystycznych Wajdy, która odbyła się w 2001 roku na Uniwersytecie Łódzkim, jest książka „Filmowy świat Andrzeja Wajdy” pod redakcją Eweliny Nurczyńskiej-Fidelskiej oraz Piotra Sitarskiego (wyd. Uniersitas, Kraków 2003). Zawiera ponad 20 artykułów badaczy z Polski i zagranicy na temat różnorodnych zagadnień z zakresu estetyki, poetyki oraz tematyki filmów artysty. Jej walorem jest wielorakość zastosowanych narzędzi badawczych. Można wśród nich znaleźć podejście hermeneutyczne, antropologiczne, badanie percepcji oraz gender studies.  Autorzy poruszają m.in. zagadnienia z zakresu estetyki, poetyki oraz tematyki filmów Wajdy, na przykład rolę historii, wojny jako traumatycznego doświadczenia pokoleniowego, wykorzystania form dokumentalnych w fabule, jak też sposobu ukazania relacji polsko-żydowskich w filmach reżysera. W tym samym roku nakładem wydawnictwa Wallflower Press w 2003 roku  ukazała się anglojęzyczna książka zredagowana przez Johna Orra oraz Elżbiety Ostrowskiej „The Cinema of Andrzej Wajda: The Art of Irony and Defiance”, na którą składają się artykuły badaczy z Polski, Wielkiej Brytanii oraz Stanów Zjednoczonych, biorących udział w tejże konferencji, jednakże w innym wyborze.

Publikacja pod red. Olgi Katafiasz „To, co ulepsza: historia i współczesność w filmach Andrzeja Wajdy” (Kraków 2009) stanowi zbiór artykułów poświęconych sześciu filmom reżysera („Popiół i diament”, „Wszystko na sprzedaż”, „Krajobraz po bitwie”, „Ziemia obiecana”, „Człowiek z marmuru” oraz „Kronika wypadków miłosnych”), które stanowią materiały pomocnicze dla nauczycieli gimnazjów oraz liceów, prowadzących lekcje o tematyce filmowej. Poruszane w artykułach zagadnienia dotyczą aspektów kluczowych dla właściwego odbioru filmów Wajdy, do każdego z nich przygotowany został również konspekt lekcji.

Książka „Andrzej Wajda: il cinema, il teatro, l’arte” pod red. Silvii Parlagreco (Torino 2004) to właściwie katalog towarzyszący przeglądowi filmów reżysera zorganizowanego w ramach V Festiwalu Kina Europejskiego we włoskim Lecce. Zawiera kilka artykułów poświęconych wybranym aspektom kina Wajdy, które zachodniemu odbiory pozwolą lepiej zrozumieć jego  kontekst oraz wymowę (przede wszystkim tło i uwarunkowania historyczne, ale też sposób kreowania bohaterów). Zawiera także artykuł o dokonaniach teatralnych Wajdy. Publikację uzupełnia obszerna filmografia oraz wybór rysunków Wajdy inspirowany jego podróżami do Japonii oraz powstaniem Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie.

Książki o filmach

Katarzyna Citko w publikacji o charakterze naukowym „Tradycja, kultura, egzystencja w Brzezinie i Pannach z Wilka Andrzeja Wajdy” (Kraków 1998) zastosowała metodę hermeneutyczną do analizy obu filmów wymienionych w tytule. Skoncentrowała się na filmowych środkach wyrazu, m.in. na kreacji bohaterów, funkcji architektury i pejzażu, metaforach i symbolach, udowadniając, że w obu tych filmach Wajdy zapisane zostało pewne doświadczenie egzystencjalne oraz kulturowe tradycje.

Adaptacjom filmowym w dorobku Wajdy jest poświęcona książka Eweliny Nurczyńskiej-Fidelskiej „Polska klasyka literacka według Andrzeja Wajdy” (Łódź, 2010). Autorka poddała analizie oraz interpretacji dziewięć filmów („Popioły”, „Ziemię obiecaną”, „Brzezinę”, „Wesele”, „Panny z Wilka”, „Dantona”, „Pana Tadeusza”, „Zemstę” oraz „Tatarak”), próbując dotrzeć do sposobu odczytywania przez reżysera tekstów literackich, rozpoznania jego metod adaptacyjnych, określenia stylistyki oraz sposobu poszukiwania ekwiwalentów filmowych dla literatury.

Tadeusz Miczka w publikacji „Inspiracje plastyczne w twórczości filmowej i telewizyjnej Andrzeja Wajdy” (Katowice 1987) poddaje refleksji związki filmu ze sztukami plastycznymi i na przykładzie wybranych dokonań artysty (głównie adaptacji) rozważa plastyczny aspekt jego twórczości, analizuje komunikaty plastyczne, sposób obrazowania oraz wizualizowania tego, co zawarte jest w dziele literackim, jak też przybliża różnorodne powiązania Wajdy z malarstwem.

Natomiast w poznańskiej serii naukowej „Klasyka kina” w 2007 roku ukazała się w polskiej i angielskiej wersji językowej monografia filmu „Kanał” autorstwa Marka Hendrykowskiego oraz Dona Fredericksena, opisująca genezę dzieła oraz jego dalszą historię. Publikacja przybliża m.in. konteksty polityczne i społeczne filmu, inspiracje artystyczne reżysera oraz stosowane przez niego zabiegi formalne, widziane z perspektywy polskiej i amerykańskiej autorów.

„Popiół i diament” zajmuje miejsce szczególne w filmografii Wajdy. Zarówno w Polsce, jak i zagranicą film ten jest uważany za arcydzieło, które na dobre wpisało się w kanon światowej sztuki filmowej. To przekonanie podziela Krzysztof Kornacki, autor obszernej publikacji „Popiół i diament Andrzeja Wajdy”  wydanej przez „Słowo/obraz terytoria” w 2011 roku. Dla niego jest to bezdyskusyjnie „film najważniejszy dla polskiej kultury w  mijającym półwieczu”. Ta ponad 400-stronnicowa książka prezentuje historię powstania filmu etapami, począwszy od pierwowzoru literackiego Jerzego Andrzejewskiego, przez realizację, do premiery oraz recepcji widzów i krytyki. Rekonstrukcja tego procesu odbyła się w oparciu o rozmowy z twórcami, zachowaną dokumentację oraz materiały źródłowe.

Wajda a inne dziedziny sztuk

O aktywności artystycznej Andrzeja Wajdy w innych dziedzinach sztuk opowiadają książki dotyczące teatru oraz malarstwa artysty.

W 1991 roku nakładem Wydawnictw Artystycznych i Filmowych ukazała się książka Macieja Karpińskiego „Teatr Andrzeja Wajdy”, omawiająca adaptacje teatralne reżysera do „Hamleta” z 1989 roku, wystawionego w Starym Teatrze w Krakowie. Poprzedzały ją dwie inne monografie autora na temat reżyserii teatralnej Wajdy: skromna rozmiarami książka „Andrzej Wajda – teatr” (wyd. 1981) oraz anglojęzyczna „The theatre of Andrzej Wajda” (Cambridge, 1989). Publikacja próbuje odpowiedzieć na pytanie, jaką rolę pełni teatr w twórczości artysty i z czego wynikają jego wybory repertuarowe. Tło dla rozważań stanowi polska tradycja teatralna oraz historia polskiego teatru.

W 2012 roku opublikowano włoskie tłumaczenie książki Andrzeja WajdyIl teatro della coscienza. Tre messe in scena dai romanzi di Dostoevskij” (Teatr świadomości: trzy inscenizacje powieści Dostojewskiego), wydanej w Polsce w 1989 roku. Jest ona zapisem doświadczeń reżysera z wystawieniem scenicznym „Biesów”, „Zbrodni i kary” oraz „Nastasji Filipowny” na motywach „Idioty” w Starym Teatrze w Krakowie. Publikacja zawiera przekład wszystkich trzech sztuk na język włoski, reprodukcje oryginalnych szkiców reżysera oraz omówienia inscenizacji dokonane przez teatrologów Macieja Karpińskiego oraz Joannę Walaszek.

Dla wielbicieli plakatu filmowego ciekawą pozycję będzie stanowić bogato ilustrowany dwujęzyczny (polsko-angielski) katalog z wystawy „Filmy Andrzeja Wajdy w światowym plakacie filmowym” (Andrzej Wajda’s films in world film posters), na której w 2014 roku zostały zaprezentowane zbiory Muzeum Kinematografii w Łodzi. Wystawę można było oglądać w Muzeum Narodowym w Krakowie, w Muzeum Miasta Gdyni oraz warszawskim Muzeum Plakatu w Wilanowie. Obejmowała ona plakaty i afisze do filmów reżysera powstałe w kraju i na świecie na przestrzeni 60 lat. Kolekcja ta liczy ponad 400 obiektów z blisko 30 krajów i są wśród niej dzieła wybitnych przedstawicieli polskiej szkoły plakatu oraz artystów tej rangi co czeski mistrz plakatu Milan Grygar, Otto Kummert czy Peter Straysfeld . Album zachowuje kolejność chronologiczną filmografii Wajdy, a każdy z filmów dodatkowo został opatrzony krótkimi fragmentami wypowiedzi z prasy polskiej i zagranicznej.

Inne

Odrębną pozycją w zbiorach biblioteki jest książka dziennikarzy Witolda Beresia oraz Krzysztofa Burnetko „Andrzej Wajda: podejrzany”. Powstała w oparciu o materiały zgromadzone w archiwach IPN, które zostały wytworzone przez tajne służby PRL w latach inwigilowania reżysera (liczą ponad 1000 stron). Autorzy prześledzili drogę artystyczną Wajdy pod kątem zmagań z cenzurą, komunistyczną władzą oraz decydentami w kinematografii. Swój komentarz do opisanych w książce wydarzeń przedstawił również sam Wajda.     W zbiorach biblioteki znajduje się również kilka wydań w różnych językach książki Andrzeja Wajdy, która pierwotnie ukazała się w podziemnej krakowskiej Oficynie Literackiej pod tytułem „Powtórka z całości”, a następnie w 1989 roku została wydana przez  wydawnictwo „Zebra” w Warszawie. Jej francuskojęzyczna wersja została zatytułowana „Un cinéma nommé désir”, miała też wydania po niemiecku, serbochorwacku oraz bułgarsku. W języku angielskim w 1989 roku wyszła pod tytułem „Double vision”, zaś dwa lata później w Nowym Jorku jako „Wajda on film: master’s notes”. Najlepiej znana jest pod polskim tytułem z wydania z 1998 roku „Podwójne spojrzenie”, gdzie znalazł się dodatkowy rozdział „Artysta wobec wolności”. Wajda w syntetycznej formie zaprezentował w niej własne rozumienie sztuki reżyserii filmowej i opowiedział o technice reżyserii „od kuchni”,  opatrując wykład przykładami ze swoich filmów. Napisana została w formie anegdotycznych wspomnień i dotyka wszystkich kluczowych aspektów realizacji filmu: scenariusza, aktorów, dźwięku, scenografii.        

Z uwagi na liczbę książek, które tworzą kolekcję poświęconą Andrzejowi Wajdzie, nie sposób opisać ich w jednym tekście. Wszystkich zainteresowanych zachęcamy do skorzystania ze zbiorów biblioteki FINA. Katalog dostępny jest pod adresem: http://katalogbiblioteki.fn.org.pl/Opac4/

Godziny otwarcia Biblioteki i Czytelni

ul. Puławska 61
00-975 Warszawa
prawa oficyna, parter

poniedziałki, wtorki, piątki: 9.00 – 15.30 
środa: 12.00 – 19.00
czwartki: 9.00 – 13.00
soboty, niedziele i święta: nieczynna

Zapraszamy!

Adam Wyżyński  

  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka ksiązki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki
  • Materiały FINA

    Zdjęcie: okładka książki